Çeviri Sosyolojisine Bauman Perspektifinden Bakmak: Orhan Pamuk’un A Strangeness in My Mind Çeviri Romanının Öteki’nin Temsili Açısından Özcülük Dışı Bir Okuması

Çeviri sosyolojisi, disiplinlerarası çalışmaların katkılarıyla inşa edilmiş ve gelişmiş bir çalışma alanıdır. Bu alanda yürütülen çalışmalarda çeşitli sosyologların düşüncelerinden yararlanılmasına rağmen, bu disiplinlerarası araştırmalarda Zygmunt Bauman’ın sosyolojisine yeterince yer verilmemiştir. Bu makale, çeviri olgularını anlamada Bauman sosyolojisinin uygulanma olasılığını, onun özellikle metodolojik olarak kavramsallaştırdığı ‘bilinenin dışına çıkma’ (defamiliarization) kavramı üzerinden ele almaktadır. Çalışmada, Bauman’ın sosyolojik yaklaşımının çeviri araştırmalarındaki uygulanabilirliği, Nobel ödüllü Türk yazar Orhan Pamuk’un Kafamda Bir Tuhaflık adlı romanının İngilizce çevirisi olan A Strangeness in My Mind kitabının analizi yoluyla test edilmiştir. Çeviri sosyolojisi alanında gerçekleştirilen bu araştırma, hem çeviri sürecinin aktörlerine dair incelemeleri hem de eserin kültürel içeriğine yönelik metinsel analizleri kapsamaktadır. Bu analizlerde, orijinal eserde yer alan kültürel ögeler, Aixela’nın (1996) ‘kültüre özgü unsurlar’ tanımına göre tespit edilmiş ve Kafamda Bir Tuhaflık adlı eserin İngilizce çevirisinde bu ögelerin nasıl aktarıldığı, ‘bilinenin dışına çıkma’ (defamiliarization) kavramı açısından incelenmiştir. Buna ek olarak, kitabın çevirmeni ve yayınevine dair Bourdieu’nün ‘habitus’ kavramı temelinde analizlerde bulunularak, çevirmen ve yayınevinin yaklaşımları, ‘bilinenin dışına çıkma’ kavramı açısından değerlendirilmiştir. Bu analizlerin temel amacı, eserde var olan Öteki’nin ikircikli doğasını ve farklılığını hedef kültürdeki okuyucuların kavrayabilmeleri için Bauman’ın gerekli gördüğü bilindik olanın dışına çıkma durumuna dair olanakları, çevirmen ve yayınevinin yaklaşımlarında ve çeviri eserde aramaktır. Çalışmanın sonuçları, yayınevinin habitusunun Bauman’ın ‘bilinenin dışına çıkma’ yaklaşımıyla uyumlu olduğunu ortaya koymakla birlikte, çevirmenin habitusu ve çeviri yaklaşımının hedef kültürdeki okurlarda bilindik olanın dışına çıkmaktan çok aşinalık etkisi yaratmaya yönelik bir eğilim sergilediğini göstermektedir.