Endülüs tefsir geleneği: Müfessirler ve eserleri

Endülüs, İslâm medeniyetinin Batı Avrupa'daki en parlak ve en önemli ilim ve kültür merkezlerinden biridir. Bu bölge, tefsir ilminde de özel bir yer edinmiş ve çok sayıda müfessirin yetiştiği bir bölge olmuştur. Endülüslü müfessirler, doğu İslâm dünyasından aldıkları ilmî mirası, bölgenin sosyal, siyasî ve kültürel dinamikleriyle harmanlayarak hem rivayet hem de dirayet tefsir yöntemlerini ustalıkla birleştirmiştir. Bu süreçte, dilbilimsel analizlere büyük önem verilmiş, fıkhî ve kelâmî yorumlar dikkate alınmış, tasavvufî yorumlarla da Kur'an'ın manevi boyutları derinlemesine incelenmiştir. Endülüs'ün siyasî ve sosyal tarihi hakkında genel bilgiler verilen bu tezde ana konu Endülüslü müfessirler ve tefsirlerini tanıtmaktır. İbn Atıyye el-Endelüsî'nin (ö. 541/1147) el-Muharrerü'l-vecîz adlı eseri, Endülüs tefsir geleneğinin metodolojik zenginliğini ortaya koyan önemli bir çalışmadır. İbn Atıyye, âyetlerin dil ve gramer yapısını analiz ederken, aynı zamanda fıkhî hükümleri ve kıraat farklılıklarını da dikkate almıştır. Benzer şekilde, Ebû Hayyân el-Endelüsî'nin (ö. 745/1344) el-Bahrü'l-muhît adlı eseri, Arap dilinin nahiv, sarf ve belâgatt kuralları üzerine yoğunlaşarak, Kur'an'ın nazmını anlamada dilbilimsel bir derinlik sunmuştur. Bu dilsel ve edebî yaklaşım, Endülüs'te tefsir faaliyetlerinin temel unsurlarından biri olmuştur. Endülüs tefsir geleneğinde, fıkhî yorumlar da önemli bir yer tutmaktadır. Kurtubî'nin (ö. 671/1273) el-Câmi' li-ahkâmi'l-Kur'ân'ı tüm âyetlerin tefsirini kapsamakla birlikte hassaten fıkhî izahlarla ön plana çıkar. İbnü'l-Arabî'nin (ö. 543/1148) Ahkâmü'l-Kur'ân adlı eseri ise Kur'an âyetlerinden şer'î hükümler çıkarmada Mâlikî mezhebinin esaslarına dayalı bir yaklaşım sergilemiştir. Bu eser, Kur'an'ın hükümlerini sistematik bir şekilde ele alarak, İslâm hukukunun temel prensiplerini tefsir üzerinden açıklamıştır. Fıkhî tefsirin yanı sıra, İbn Berrecân (ö. 536/1142) gibi tasavvufî yönü güçlü müfessirler de Kur'an'ın bâtıni ve manevi anlamlarını ön plana çıkarmış, âyetlerin derin anlam katmanlarına ulaşmaya çalışmıştır. Tezde ele alınan diğer müfessirler ve eserleri şunlardır: İbn Ebû Zemenîn (ö. 399/1008) ve Tefsirü'l-Kur'âni'l-Aziz'i, Mekkî b. Ebû Tâlib (ö. 437/1045) ve el-Hidâye ilâ bulûği'n-nihâye'si, Mehdevî (ö. 440/1048) ve et-Tahsîl'i, İbnü'l-Feres el-Gırnâtî (ö. 597/1201) ve Ahkâmü'l-Kur'ân'ı, İbnü'z-Zübeyr es-Sekafî (ö. 708/1308) ve Milâkü't-te'vîl'i, İbn Cüzey el-Kelbî (ö. 741/1340) ve et-Teshîl li-ulûmi't-tenzîl'i. Endülüs tefsîr geleneği, İslâm ilim geleneğinin çeşitliliğini ve derinliğini yansıtan zengin bir miras bırakmıştır. Bu çalışmada, Endülüs'te tefsir ilminin yöntem bakımından incelenmesi, bölgenin tefsir ilmine katkısının ortaya konması ve tefsir geleneğindeki yerlerinin tayin edilmesi hedeflenmiştir. ANAHTAR KELİMELER: Tefsir, Müfessir, Endülüs, Kur'an, Gelenek

Andalusia, as one of the most brilliant scientific and cultural centres of Islamic civilisation in Western Europe, developed a unique methodology in the science of tafsīr. Andalusian exegetes blended the scholarly heritage they received from the eastern Islamic world with the social, political, cultural dynamics of the region and skilfully combined both narrative and direct exegesis methods. In this process, linguistic analyses were given great importance, jurisprudential and theological interpretations were taken into consideration, and the spiritual dimensions of the Qur'ān were examined in depth through Sufi interpretations. Ibn Atiyya al-Andalusī's (d. 541/1147) al-Muharrer al-wajīz is an important work that reveals the methodological richness of the Andalusian exegesis tradition. Ibn Atiyya, while analysing the linguistic and grammatical structure of the verses, also took into account the jurisprudential provisions and the differences of qiraat. Similarly, Abū Hayyān al-Andalusī's (d. 745/1344) al-Bahru al-muhīt provides a linguistic depth in understanding the verse of the Qur'ān by focusing on the rules of grammar, exposition and rhetoric of the Arabic language. This linguistic and literary approach became one of the basic elements of exegesis activities in Andalusia. Qurtubī's (d. 671/1273) al-Jāmi' li-ahkāmi al-Qur'ān covers the exegesis of all the verses, but stands out especially with its jurisprudential explanations. In the Andalusian exegesis tradition, jurisprudential interpretations also have an important place. Ibn al-'Arabī's work Ahkām al-Qur'ān exhibited an approach based on the principles of the Mālikī sect in deducing sharī'ah rulings from Qur'ānic verses. This work explained the basic principles of Islamic law through tafsīr by dealing with the provisions of the Qur'ān in a systematic way. In addition to jurisprudential tafsīr, Sufi exegetes such as Ibn Barrajān emphasised the bāṭinī and spiritual meanings of the Qur'ān and tried to reach the deep layers of meaning of the verses. Other commentators and their works discussed in this thesis are: Ibn Abū Zemenīn (d. 399/1008) and his Tafsir al-Qur'ān al-Azīz, al-Makkī b. Abū Ṭālib (d. 437/1045) and his al-Hidāya ilā bulūq al-nihāya, al-Mahdawī (d. 440/1048) and his al-Tahsīl, Ibn al-Fares al-Girnātī (d. 597/1201) and his Ahkām al-Qur'ān, Muhammad b. Ahmad al-Qurtubī (d. 671/1273) and his al-Jāmi' li ahkāmi'l-Qur'ān, Ibn al-Zubayr al-Saqafī (d. 708/1308) and his Milāku't-ta'wīl, Ibn Juzay al-Kalbī (d. 741/1340) and his tafsīr titled et-Teshīl li 'ulūmi't-tanzīl are the other tafsīrs discussed. Andalusian tafsīr tradition has left a rich heritage reflecting the diversity and depth of the Islamic scientific tradition. In this study, it is aimed to examine the science of tafsīr in Andalusia in terms of methodology, to reveal the contribution of the region to the science of tafsīr and to determine their place in the tradition of tafsīr. Key Words: Tafsīr, Commentaries, al-Andalusia, Qur'ān, Tradition