Edebî Bir Tür Olarak Makâmâtlarda Kur’ân-ı Kerîm’den İktibâs: Bedîüzzamân el-Hemedânî Örneği

Abbâsîler dönemi, sadece siyasi olaylarla değil, kültürel ve bilimsel gelişmelerle de öne çıkan bir dönemdir. Böyle bir ortamda ortaya çıkan makâme türü, secili anlatımı, dil oyunları ve mizah yönüyle hem halkı hem de aydınları etkilemiştir. Makâmeler, bir anlatı türü olmanın yanında dönemin sosyal yapısını da yansıtan önemli metinlerdir. Fakirlik, dilencilik, kurnazlık ve söz ustalığı gibi konular, makâmelerin içeriğini zenginleştirmiş ve gerçek hayatla olan bağını güçlendirmiştir. Bedîüzzamân el-Hemedânî’nin makâmeleri ise bu türün ilk örnekleri olması bakımından ayrı bir öneme sahiptir. Bu çalışmada Hemedânî’nin makâmelerinde Kur’ân-ı Kerîm’den yaptığı iktibâslar incelenmiştir. Bu noktada iktibâsın belâgat kitaplarındaki tanımlarına, bu sanata dair fıkhi tartışmalara ve çeşitli kullanımlarına yer verilmiştir. İktibâsların hangi bağlamlarda merdûd, makbul ya da mübah kabul edildiği; şiir ve nesirdeki farklılıkları ve âlimlerin bu konuya yaklaşımları ele alınmıştır. el-Hemedânî’nin, Kur’ân âyetlerini bazen dilencilik gibi dünyevi konular, bazen de vaaz ve öğüt gibi dinî içerikler başta olmak üzere geniş bir yelpazede metne ustalıkla yerleştirdiği görülmektedir. Makâme türü, secili yapısıyla edebî açıdan oldukça zorlu bir türdür. Bu yapı içinde kelimeleri ahenkli ve anlamlı şekilde kullanmak ciddi bir dil ustalığı gerektirir. Hemedânî, bu türün öncüsü olarak edebî alanda yeni bir yol açmış ve Kur’ân âyetlerini makâmelerinde ustalıkla kullanmasıyla bu sahadaki iddiasını daha da pekiştirmiştir. Dolayısıyla onun makâmeleri bu anlamda klasik Arap edebiyatında içerik ve biçim bakımından kalıcı bir yer edinmiştir.